Mindbleep #38 De smaak van non-dualiteit

Droom
Ik had iets ongelooflijk stoms gedaan. Tot mijn ontzetting besefte ik hetzelfde huis gekocht te hebben dat ik enige tijd terug met veel moeite had kunnen verkopen. Het was een afschuwelijke woning, het stonk er en het was er koud en donker. Hoe kon ik zo stom zijn om datzelfde huis weer te kopen? En erger nog, ik besefte dat ik nu nimmer meer van die stinkende bende af zou komen. Als kauwgom aan mijn schoenzolen, zou dit huis nu voor altijd aan mij vastgekit blijven. Ik voelde mij diep wanhopig en overwoog om zelfmoord te plegen. Ik had het gevoel dat alleen die stap mij zou kunnen bevrijden van de uitzichtloze kwelling om niet kwijt te kunnen raken wat ik zo graag achter mij wilde laten.

 

Toen werd ik wakker.

Met een zucht van opluchting draaide ik mij nog eens om in mijn comfortabele bed in het fijne huis dat ik sinds kort bewoon.

 

Niet lang daarna besefte ik dat ‘huis’ een archetypisch symbool is dat staat voor ego, de persoonlijkheid die wij weliswaar kwijt willen maar die zich niet zomaar aan de kant laat zetten en al helemaal niet als wij daar met veel geweld afstand van willen doen.

 

‘You can check out anytime, but you can never leave...’

(Uit ‘Hotel California’/the Eagles’)

 

Verlossing?

Terecht verlangt iedere spirituele zoeker ernaar om verlost te raken van het door angst en onzekerheid gedreven ego met zijn dwingelandij, oordelen, onrust en disfunctionele gewoontepatronen. Al die mentale activiteit belemmert inderdaad het zicht op onze ware aard; het open, roerloze non-duale Gewaarzijn. De vraag is echter wat een effectieve manier is om met dit ego om te gaan. In non-duale kringen is gebruikelijk om van ego af te willen door zijn bestaan domweg te ontkennen. Een problematische quasi oplossing want hoewel ego in wezen inderdaad niet bestaat, geldt die waarheid slechts voor zover we daar daadwerkelijk naar kunnen leven. De rest is pretentie of fantasie. Met andere woorden; zijn wij werkelijk verlost van de zelfbeelden, angsten, verlangens of hoop van ego en leven we daarnaar? Of is de realiteit dat wij op het spirituele pad verwikkeld zijn geraakt in een nimmer eindigende strijd om ego te bevechten, te ontkennen, te sublimeren of te veranderen? Waarbij de hamvraag natuurlijk is of al die inspanning effectief geweest is. Proeven we, na jaren van inspanning om verlost te zijn van ego eindelijk de smaak van non-duaal Gewaarzijn? Als dat niet of maar zeer ten dele het geval is, wordt het tijd om die opponent eens wat nader te onderzoeken. Wellicht passen we niet de juiste strategie toe. Misschien hangen we een verkeerd vijandbeeld aan.

 

Vier niveaus van werkelijkheid

Om daar helderheid in te krijgen, keren we terug bij Nãgãrjuna de Indiase filosoof die leefde ergens tussen 150 en 250 n.Chr. en de grondlegger was van de Madhyamaka (Middenweg) school van het Mahayana-boeddhisme. Centraal in zijn werk staat de realisatie dat wat wij doorgaans voor ‘de werkelijkheid’ houden als zodanig niet bestaat. In vier stappen toont hij aan dat ons zelf- en wereldbeeld berust op illusie en dat van niets gezegd kan worden dat het echt bestaat. En als iets niet bestaat is het onmogelijk om ons daarvan te kunnen ontdoen. Dat geldt dus ook voor ons ego. 

Ik heb zijn analyse in vier stappen samengevat als een gesprek tussen Nãgãrjuna en een leerling. Dat zou ongeveer als volgt gegaan kunnen zijn:

 

1e Niveau van werkelijkheid: Ego bestaat.

Leerling (L) komt bij Nãgãrjuna (N) om te vertellen dat zij haar ego los wil laten. N reageert geamuseerd met de vraag: “Laat mij dat ego van jou eens zien zodat we het kunnen beetpakken en weggooien”. L ontdekt al snel dat dit een onmogelijk verzoek is en belandt als vanzelf bij het tweede niveau van werkelijkheid namelijk:

 

2e Niveau van werkelijkheid: Ego bestaat niet.

Na enig soul searchen wordt het L duidelijk dat ego geen entiteit is maar een activiteit. Ego is – net als een stoel – een verzameling attributen. Voor een stoel zijn dat de poten, de zitting, het materiaal, etc. Maar nergens is de ‘stoelheid’ van de stoel te vinden. Voor ego geldt hetzelfde. Die is samengesteld uit gedachten, gevoelens, herinneringen, etc. Maar in geen daarvan is ego zelf te vinden. N vraagt L vervolgens om vijf jaar te mediteren op het ontbreken van een ego in haarzelf.

 

3e Niveau van werkelijkheid: Ego bestaat wel en niet.

Na vijf jaar op een houtje gebeten te hebben keert L terug en deelt haar inzicht dat ego weliswaar niet bestaat maar dat evenmin gezegd kan worden dat het niet bestaat. Dat blijkt alleen al zonneklaar uit de stroom gedachten, gevoelens en oordelen die zij over N koestert naar aanleiding van haar vijfjarige corvée. Gedachten, gevoelens, etc. die wij toeschrijven aan ego zijn als golven op de oceaan van non-duaal Gewaarzijn. Golven ontberen weliswaar een eigen bestaan maar hun aanwezigheid kan evenmin ontkend worden. N is blij met dit inzicht van zijn leerling omdat zij zichzelf daarmee geïntroduceerd heeft in de non-duale visie op de werkelijkheid. L blikt eveneens tevreden terug op haar verworven inzichten maar ziet daarbij over het hooft dat op dat moment niemand anders dan haar ego zich deze ‘non-duale’ visie toe-eigent. Kennelijk is ego zelfs in staat om het idee van zijn eigen niet-bestaan aan te grijpen om zijn voortbestaan veilig te stellen.

 

4e Niveau van werkelijkheid: Noch wel, noch niet bestaan.

N ziet het gebeuren en stuurt zijn leerling om die reden opnieuw op pad om gedurende tien jaar te mediteren op de formulering van zijn vierde niveau van werkelijkheid. Die luidt: ‘Er kan niet gezegd worden dat ego bestaat noch dat ego niet bestaat’. Met deze uitspraak ondermijnt hij definitief de compulsieve neiging van het ego-denken om een standpunt te vinden, een conclusie te trekken, zich een houvast te verschaffen. Als niet gezegd kan worden dat iets wel of niet bestaat kan ego daar totaal geen chocola van maken.

Na tien uitputtende jaren mediteren is L volledig vastgedraaid in zichzelf en geeft ze haar overpeinzingen op. En dankzij die overgave krijgt ze dan eindelijk de echte smaak van non-dualiteit te pakken.

 

Vastgeketend

Het inzicht dat uiteindelijk niet gezegd kan worden dat ego bestaat noch dat het niet bestaat, werpt nieuw licht op onze inspanningen om daarvan verlost te willen worden. In de eerste plaats is het onmogelijk om je te verlossen van iets dat niet bestaat. Maar belangrijker is de realisatie dat we met iedere poging om ego achter ons te laten, zijn bestaan alleen maar bevestigen. Met elke inspanning om het huis van ego te verlaten, neemt de zuigkracht, hardnekkigheid en soliditeit van ego toe. Door ons tegen ego te verzetten, veroordelen wij onszelf om daaraan vastgeketend te blijven. Adyashanti, de Amerikaanse spirituele leraar, houdt zijn studenten regelmatig voor dat: “De bevrijding van Samsara (de wereld van ego) bestaat uit de overgave daaraan”. Niet door te streven naar Nirwana maar door te aanvaarden dat wij hier en nu zijn, precies zoals we zijn, bevrijden we ons van de ketens die ons gekluisterd houden aan ons ego.

 

Bevrijding

De non-duale werkelijkheid is paradoxaal van aard en kent geen lineaire ontwikkeling. Als je het huis van ego achter je wilt laten kun je er maar het beste in gaan wonen. Als je het van de hand wilt doen, blijft het je ten eeuwigen dage achtervolgen.

Bevrijding van ego is geen resultaat van onze pogingen om ego los te laten of daar een verbeterde versie van te maken maar van de onvoorwaardelijke aanvaarding van onszelf inclusief onze ongemakkelijkheden, onvolwassenheden, onvolkomenheden en onbewustheden. Door de totaliteit van wie wij zijn niet af te wijzen maar met vriendelijke ogen te onderzoeken, zijn we in staat om de onderliggende verlangens of behoeften van ego te zien. Die hoeven niet vervuld of goed gemaakt te worden. Ze behoeven slecht onze ruimhartige erkenning van hun bestaan. Meer is niet nodig, maar minder is absoluut ontoereikend om vooruitgang te boeken op onze spirituele weg.

Gaandeweg leidt deze compassievolle houding naar jezelf tot ontspanning van het hele bouwwerk van ego. De warmte van jouw aandacht doet ego smelten en dan kan het vanzelf terugvloeien en oplossen in de oceaan van non-duaal Gewaarzijn.

 

Ik wens je een liefdevol nieuwjaar toe.

 

Alexander